Risk değerlendirmesi, işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan etkenlerin analiz edilmesi ve risklerin derecelendirilerek kontrol önlemlerinin kararlaştırılması için yapılan çalışmaların bütünüdür. İş sağlığı ve güvenliği yönetiminin temelini oluşturur; diğer pek çok çalışma, risk değerlendirmesinin sonuçlarına göre şekillenir.
Tehlike ve risk arasındaki fark
Tehlike, zarar verme potansiyeli taşıyan her şeydir: elektrik, yükseklik, kimyasal madde, hareketli makine parçası ya da kaygan bir zemin. Risk ise bu tehlikeden kaynaklanan bir zararın ortaya çıkma olasılığı ile zararın ciddiyetinin birleşimidir. Örneğin bir merdiven tek başına bir tehlikedir; korkuluğu olmayan, ıslak ve yoğun kullanılan bir merdivende düşme riski ise yüksektir.
Risk değerlendirmesi ekibi
Risk değerlendirmesi, işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanları ve işyerindeki bölümleri temsil edecek ve riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlardan oluşan bir ekip tarafından yapılır. Sahadaki çalışanların ekibe katılması, kâğıt üzerinde görülmeyen gerçek risklerin ortaya çıkması açısından çok değerlidir.
Risk değerlendirmesinin aşamaları
- Planlama: Değerlendirilecek alanlar, faaliyetler ve ekip belirlenir.
- Tehlikelerin tanımlanması: İşyeri gezilir, süreçler incelenir, çalışanlarla görüşülür, geçmiş kaza ve ramak kala kayıtları gözden geçirilir.
- Risklerin belirlenmesi ve analizi: Her tehlike için olası zararlar, etkilenecek kişiler ve mevcut önlemler değerlendirilir.
- Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması: Önlemler öncelik sırasına göre belirlenir.
- Uygulama ve izleme: Önlemlerin kimin tarafından, ne zamana kadar uygulanacağı belirlenir ve sonuçları takip edilir.
- Dokümantasyon: Tüm çalışma kayıt altına alınır.
Kontrol önlemlerinde öncelik sırası
Riskleri azaltırken izlenen öncelik sırası şöyledir: önce tehlikeyi ortadan kaldırmak, mümkün değilse daha az tehlikeli olanla değiştirmek, ardından mühendislik önlemleri almak (koruyucu, havalandırma, makine kilitleri gibi), sonra idari önlemler (talimat, eğitim, iş rotasyonu) uygulamak ve en son olarak kişisel koruyucu donanım kullanmak. KKD’ye doğrudan başvurmak kolay görünse de, en az etkili yöntemdir.
Yaygın kullanılan yöntemler
Risk değerlendirmesinde tek bir zorunlu yöntem yoktur; işyerinin yapısına uygun yöntem seçilir. Küçük işyerlerinde basit kontrol listeleri ve olasılık-şiddet matrisleri sık kullanılır. Daha karmaşık süreçlerde Fine-Kinney, hata türleri ve etkileri analizi (FMEA) ya da tehlike ve işletilebilirlik analizi (HAZOP) gibi yöntemlere başvurulabilir. Önemli olan yöntemin adı değil, değerlendirmenin işyerinin gerçek koşullarını yansıtmasıdır.
Yenileme süreleri
Risk değerlendirmesi; çok tehlikeli işyerlerinde en geç iki yılda, tehlikeli işyerlerinde en geç dört yılda, az tehlikeli işyerlerinde en geç altı yılda bir yenilenir. Bunun yanında işyerinin taşınması, yeni teknoloji ya da madde kullanılmaya başlanması, çalışma yönteminde değişiklik, bir iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay yaşanması gibi durumlarda da gözden geçirilmelidir.
Risk değerlendirmesinin bulguları, acil durum eylem planı ve eğitim planı gibi diğer çalışmaların da temelini oluşturur.